Ken Loachek ohartarazi zuen: trenbidearen pribatizazioak…

Entzun «Amalurra» programa Tolosaldeko Atarian gaiari buruz

(Castellano)

«Heriotzak maila onargarrian mantendu behar dira». Behin eta berriz entzuten dut esaldia, ulertu uste dudana baieztatu nahian. «Heriotzak maila onargarrian mantendu behar dira». Agian, gaztelaniaz izanez, «puerta» izango dira eta ez «muerto»? Baina horrela esateak ere ez luke zentzu handirik izango. Baina «heriotzak»? Heriotzek «maila onargarrian» jarraitzea planteatzen duen enpresa… Hori dela eta, eskaintzen duen zerbitzuan heriotzak egon daitezkeela edo egon daitezkeela onartzen du. Nire ustez, arriskuak kontuan izan behar dira eta bide guztietatik saihesten saiatu behar dugu, eta dena ondo egiten dela ziurtatuz gero, heriotzak gerta daitezke, bainahori ez litzateke helburua izango.

Ken Loachen «The Navigators» filma da (gaztelaniaz «La Cuadrilla» bezala itzulia). Esaldia esaten duena zuzendari bat da,  mantentze-zerbitzuak eginten dituen pribatizatu-berri den enpresako tren-langile plantillari jarraibideak partekatzen. Ezin dut egiaztatu zer esaten duen. Jatorrizko bertsioa entzun behar dut jakiteko… Baieztatuta: «heriotza» da («deaths»).

Esaldiak bildutakoen barre isekaria eragiten du, eta zuzendariak, erreakzioarekin harrituta, enpresa berriak emandako gidoia berrirakurtzen du ondo irakurri duela ziurtatzeko.

«The Navigators», 2001ekoa, Ken Loachek neoliberalismoaren eta horrek langileengan duen eraginaren aurka egindako beste aldarrikapen bat da. Erresuma Batua neoliberalismoaren aitzindari izan zen, Margareth Thatcher buru zela, zerbitzu publikoen pribatizazioak bultzatuz, ondorio guztiekin: ondarea eta kontrola galtzea, zerbitzuak hondatzea eta lan-eskubideak galtzea.

Kasu honetan, Loachek bere kamera zuzendu zuen British Railways trenbide-sistemaren pribatizaziora,  Thatcherren lekua hartu zuen John Major presidenteak bultzatutakoa. 1994an hasi eta 1997an amaitu zen. Gaur egun nolabaiteko egonkortasuna berreskuratu dela esan badaiteke ere, hasierako urteetan erabateko anabasakoa izan zen. Urte horietan lau istripu izan ziren garrantzitsuenak: Southall (1997), Ladbroke Grove (1999), Hatfield (2000) eta Potters Bar (2002).

Hala ere, eta gertakari kopurua gorabehera, eta pribatizazioa gertatu zenetik 50 istriputan 92 hildako izan diren 28 urte hauetan (1995-1-31 – 2021-08-24). Hango istripu bakar bat ere ez da iristen Espainiako istripuen mailara, azken horien artean Adamuzekoa (46 hildako) eta Gelidakoak(1 hildako) eta 2013ko Angroisekoa (80 hildako). Esan daiteke Erresuma Batuan nolabait lortu zutela enpresak heriotzak «maila onargarri» batean mantentzeko proposatzen zituen helburu horiek betetzea, eta hemen, berriz,…

Gertatutako azken istripu hauek elementu berriak dakarzkigute eztabaidara, eta gure iragarpen asko berresten dizkigute (Abiadura Handiko Trenaren eredua eta, batez ere, Euskal Herriko proiektua zalantzan jartzen ditugunon iragarpenak).

Lehenik eta behin, ezbehar-tasa daukagu, eta egia bada ere, edozein garraio motatan gertatzen baita, AHT Gelditu! Nafarroa eta webgune honetan oihartzuna izan genuenez, abiadura handitzearekin eta gauzak ondo eginda ez dauden testuinguru batean (azpiegiturak, pribatizazioa, lan-prekarizazioa, etab.) ezbeharrak areagotzen dira.

Gero, ohiko trenaren ordez abiadura handiko trenaren inbertsioa lehenetsiko dela daukagu. Hala eta guztiz ere, abiadura handiko trena oso garestia da milioi askoko inbertsioekin, Euskal Herrian ere egiaztatzen ari garen bezala, non Euskal Y-an bakarrik (Nafarroako ibilbidea kenduta) 5.000 milioi euro gastatu diren eta zifra 5000 milioira irits daitekeen.

Baina hori bezain garestiak dira ibilgailuen eta bideen mantentze-lanak eta funtzionamendua. 2019tik 2024ra, Adifek 2.000 milioi euro baino gehiago bideratu zituen abiadura handiko sarea mantentzera, eta hori astakeria da, batez ere, inbertitutakoaz gain hain istripu izugarriak gertatzen direnean (2024an gastua 444,3 milioikoa izan zen eta 2025ekoa oraindik ez da ezagutzen).

Sektorearen pribatizazioak areagotu egiten du garestitzea, trenbide-sareko hainbat zerbitzu eta elementu enpresa desberdinei esleitzen baitzaizkie. Espainiaren kasuan, pribatizazio hori 2003an hasi zen, baina 2020ra arte ez zen gauzatu.

Euskal AHTren kasuan, gainfinantzaketa publiko horrekin guztiarekin, behin eta berriz gainkostuekin handituta, beti izan dugu buruan gastu publikoa izateaz gain, hori guztia esku pribatuetan amaitu zitekeela. Kasu honetan, emaitza ez da soilik garestia eta ondare publikoaren galera, baizik eta zerbitzu on bat ere ez duela bermatzen, ezta segurtasuna ere, eta, gainera, bizitzarako arrisku handia dela.

Trenbideak erabiltzen dituzten enpresen kasuan, liberalizazioaren ondoren, Renfez (Avlo) gain, Iryo (Ilsa) eta Ouigo (SNCF) enpresak ditugu. Iryo izan zen Adamuzeko istripuan parte hartu zuen enpresa. Hala ere, ikerketen arabera, istripuaren arrazoia bideen egoera izango litzateke.

Trenbideak, azpiegitura, segurtasun-sistema eta abarren mantentze-lanetan ere pribatizazio bera dugu,  Acciona, Ferrovial, Cobra, Sacyr, Comsa, Alstom, ArcelorMittal edo Siemens bezalako enpresekin. Horietako asko Frankismoan sustraiak zituzten. Adibidez, Acciona Entrecanales familiarena. Gainera, Acciona ikertua dago obra publikoaren esleipenagatik eta ustezko desbideratze eta hozkaden ordainketagatik (koimak) (Bide batez, José Manuel Entrecanales presidentea berriro eskatu zuen Nafarroako obra publikoen ikerketa batzordeak, eta berriz ere alde egin zuen).

Iaz, Gobernuak 73 milioiren truke kontratatu zuen Ineco, abiadura handiko sarearen 3.000 km baino gehiagoko mantentze-lanak egiteko, etengabeko ikuskapena, kontrola eta jarraipena barne.

Bitxiena da diru publikotik ordaindu dena pribatizatzeaz gain, gero akatsen eta zabarkerien ondorioak ere diru publikotik ordaintzen direla. Edo enpresa horiek diru publikoarekin erreskatatzen direla, aurreikuspen eta funtzionamendu txarrengatik emaitza ekonomikoak ez direnean aurreikusitakoak eta galerak dituztenean.

Iryo abiadura handiko konpainia bat da, eta Italiako operadore publikoarena da gehienbat, Trenitaliarena. Iryo 2022an hasi zen Renferekin eta Ouigorekin lehiatzen Espainian. 2023rako 79 milioi galdu zituen eta 2024rako beste 32 milioi euro. Beraz, aurten 15 milioi euroko beste erreskate bat eskatu behar izan zuen. Kasu horretan, Iryo osatzen duten enpresek jarriko dute dirua, (horietako bat publikoa izanez, italiarra). Baina gehienetan, batez ere enpresek porrot egiten dutenean (Iryorekin gerta daiteken bezala), erreskatea estatuen eta diru publikoaren kontura egiten da.

Beraz, ironia eta zentzugabekeria handiena dugu pribatizazio horiek justifikatzeko arrazoien inguruan. Eredu neoliberalaren arabera, pribatizazioak Estatuak monopolizatutako zerbitzuetatik merkatua sortzearen helburua dauka. Horrela (ustez) enpresen artean sortzen den lehiakortasunari esker emaitza hobeak lor daiteke. Horretarako, Estatuak albo batera egin behar du eta enpresei lekua utzi. Baina horretarako bakarrik, gainerakoan beti estatuaren beharra dutelako: lehenik eta behin, Estatuak zerbitzu, obra eta azpiegitura horietan inbertitutako diruaz (publikoa) baliatzen dira, eta, gero, porrot eginez gero, erreskateaz. Enpresaren jarduera, Estatuaren eraginetik kanpo, bere onurarako denean bakarrik gertatzen da. Mozkinik lortzen ez badute, eta jardun aurretik, ez da zalantzan jartzen estatuaren esku-hartzerik eza, nahitaezkotzat jotzen baitute.

Dirudienez, Ken Loachek «The Navigators» («Koadrila») filman erakusten duena ez bezala, hemen behintzat sindikatuak ez dira pribatizazioarekin erabat desagerrarazi trenbide-sistematik, eta jarduteko gaitasunari eusten diote. Egun hauetan (otsailak 9, 10 eta 11) grebara deitu dute, tren-sistemaren segurtasunaren egiturazko aldaketa aldarrikatuz. Inbertsio gehiago ere eskatzen dituzte, eta aztertzen ari garen pribatizazio horri asko dagokion zerbait (garestitzea eta kostuak ere bai), mantentzea enpresa pribatuetara ez ematea.

Sektore horretako langile gisa, gainera, arazo bat dute bete-betean: zerbitzuaren narriadura horrek bete-betean eragiten die osotasun fisikoari eta istripu-tasari. Era berean, AHTren eraikuntza ere ezbehar-tasa handia izaten ari da. Dagoeneko 13 langile hil dira. Bidaiarien istripuez gain, abiadura handiko trena ere Ezbehar-tasa Handiko Trena da.

Gaur, ibilbide laburreko trenaren erabiltzaile gisa, grebak eragin dit. Baina, diodan bezala, hobekuntzak eta langileentzako eskubide gehiago lortzeko bada (ia beti dira), ongi etorria! Eragozpen gehiago eragin dizkigu Renfe/Adifek azken urteotan, eta zerbitzuak sinesgarritasun guztia galtzea eragin du, batez ere abiadura handia ezartzearen ondorioz!

Bestalde, AHT Gelditu! Nafarroak eta beste hainbat erakundek manifestazioa  deitu dute otsailaren 21erako Iruñean. Goiburuak Nafarroako mafia azpimarratzen badu ere, azkenean, eraikuntzarako zein kudeaketa eta mantenimendurako funts publikoez baliatzen diren enpresa pribatuak dira eta, aldi berean, oinarrizko aurrekontuak murrizten dituzte. Eta horietakoren bat, ikusi dugu diru publikotik bizitzen jarraitzen dutela behin bideak eraikita daudenean.

Iruñea-Altsasu tartearen aurkako alegaziaoak ere jasotzen ari dira, gero Euskal Y-rekin lotuko dena. Online egin eta aurkez ditzakezu. Gure ustez, proiektu honetan aurreratuta eta xahututa egon arren, ongi etorria da xahutze, kalte, istripu eta abar gehiago prebenitzeko eta beste sektore batzuetan inbertsio gehiago egiteko, eta hura geldiarazteko egin dezakegun guztia.

---

Ken Loachen «The Navigators» («La Cuadrilla») filmaren beste elkarrizketa batzuk.

Bideoa:

«Trenbide-industria aro berri batean sartzean, galdera asko sortzen dira. Nolakoa izango da erakunde berria? Gure enpleguari eutsiko diogu? Zenbat gauza aldatuko dira? Gure arrakasta zuen trebetasunaren mende dago, azpiegitura mantentzen dutenen esku. 18.000 km trenbide, zubiak, tunelak, seinaleak, aireko egiturak, funtzionarazten duen guztia barne. Etorkizunaren oinarriak. Merkatuan sartzean, bezeroa da ardatza. Lehia bortitz baten aurka irabazi behar da. Egunero hobetu behar da. Horrek etengabeko aldaketa esan nahi du. Une ezin hobea da aurkezteko. Bill Henis naiz, zuen zuzendari kudeatzailea, eta aldaketa handiena aurkeztuko dizuet. Besteak oinarritzen diren aldaketa bat, aldaketa positibo bat, aldaketa kultural bat. Zoritxarrez, dagoeneko ez dago bizitza osorako lanik, baina lana hor dago guztiontzat. Etorkizuneko itxaropenak asetzen baditugu, gure ekimenak eramango gaituen lekura iritsiko gara. Ez dago mugarik talde honek lor dezakeenerako. Nire ikusmenarekin utziko zaituztet. Akabo gu eta haiek. Aurrerabiderako gizarte bat hasten da. XXI. mendean sartu eta etorkizunaren oinarriak jarri behar ditugu».

I. elkarrizketa:

– Zuzendari kudeatzailea: Eta baietz uste duzu? Gizonek laguntzen dutela?
– Bill: Bistan da kezkatuta daudela.
– Zuzendari kudeatzailea: Zalapartarik ba al dago?
– Bill: Zalapartariak?
– Zuzendari kudeatzailea: Sindikalistak; badakizu zertaz ari naizen
– Bill: Beno, ordezkari sindikalak badaude, noski, baina akordioak betetzen dituzte eta ez dute arazorik izaten
– Zuzendari Gerentea: Bill, gelditu! Ez dago akordiorik. Zerotik hasten gara, kontu berria da.
– Bill: Aspaldidanik ditugu akordio nazionalak eta tokikoak!
– Zuzendari kudeatzailea: Bill, esan dizut ez dagoela akordiorik. Zerotik hasiko gara. Ulertzen duzu?
– Bill: Beno, baina akordio horiek aspalditik daude eta…
– Zuzendari Gerentea: Bill… Bill… denbora galtzen ari gara. Aldaketa oztopatzen duena kanpoan geratzen da. Entzuten didazu? Kanpora. Edo borondatez joaten dira, edo joan egiten dira. Aukera emango diegu.
– Bill: Aukera? Zer aukera? Duela urte askotatik ditugu akordioak. Akordioak ditugu mailaz igotzeko, kaleratzeko, eta baldintzak ditugu…
– Zuzendari kudeatzailea: Ongi da. Ongi, ulertu dut. Ulertzen dut esaten duzuna. Ondo. Sinatu dut. Idatzi zure dimisio gutuna goian eta gaur arratsaldean onartuko dut.
– Bill: Baina nik… Hau da…
– Zuzendari kudeatzailea: Perfektu. Ez duzu egin nahi?
– Bill: Ez horixe!
– Zuzendari kudeatzailea: Oso ondo. Egin hau: Baseko jendeak. Nungoak dira? Seinaleak eta telekomunikaziokoak?
– Bill: Bai, bai.
– Zuzendari kudeatzailea: Zuk kontzesio bat egin zenuen fitxatzearen kontuarekin, ezta? Ondo diot?
– Bill: Bai
– Zuzendari kudeatzailea: Beraz, esaiezu kontzesioa erretiratu egingo dela.
– Bill: negoziatu berri dut!
– Zuzendari kudeatzailea: Bill, biok irabaziko dugu: zuk zure lanari eusten diozu eta nik jakingo dut ontzian zaudela. Baina jakin behar dut egin duzula edo gutun hau bete beharko duzula.

II. elkarrizketa:

– Hemendik aurrera ez da nahikoa zuen lana egitea, ondo egin behar duzue arrakasta izateko. Heriotzak maila onargarrian mantendu behar dira. (Barreak)

– Kartel berri bat jarriko digute 15 egunean behin?

– Jada ez dago lanik guztirako, baina lana gure ekimenak eramango gaituen lekura iristeko dago

– Zer eskaintzen dute ordainsariaz gain? Badakizu…
– Bere soldata eta lanorduak jasotzen dituen kontratu bat jasoko du aurkitzen diogunean. Baina hori bakarrik. Oporrik ez. Eta laneko arropa ekarri beharko du.

– Dorren errailetik irten da eta hara joan behar dugu kalteak zehaztera. Eta kontuz zerekin hitz egiten duzuen, lan hau gurea baita.

– Ezin dira trabesak kendu funtzionatzen jarraitzen duen bitartean

– Gu joatea nahi dute. Aukeratu ezin dugun posizio batean jarri nahi gaituzte. Ezin gara elkarrekin egon?
– Elikatu behar ditut ahoak. Sentitzen dut.
– Batuta egon behar dugu.
– Efizientzia kontua da.
– Eraginkortasuna? Zu eta zure erloju putoa! Ipurditik sartuko dizut! Badakizu zergatik zauden zuzendaritzan? Alferrikakoa zinelako trenbideetan.

Film osoa HEMEN